środa, 18 listopada 2026
9°C Zachmurzenie całkowite
Biznes

Gdzie w Orzeszu ukrywa się najstarsza chata śląska

Śląsk Online

Śladami przeszłości: poszukiwania najstarszej drewnianej chaty

Orzesze, malownicze miasto położone na Górnym Śląsku, kojarzone jest przede wszystkim z przemysłową historią i dynamicznym rozwojem urbanistycznym. Jednak niewielu mieszkańców zdaje sobie sprawę, że wśród nowoczesnych osiedli i zadbanych ogrodów wciąż można natknąć się na prawdziwe perełki architektury ludowej. Najstarsza chata śląska w Orzeszu nie znajduje się w skansenie ani na widoku turystycznych szlaków – ukryta jest w cieniu drzew, w jednej z dzielnic, które pamiętają czasy przed industrialną rewolucją.

Drewniane budownictwo na Śląsku ma długą tradycję, a jego najcenniejsze przykłady pochodzą z XVII i XVIII wieku. W Orzeszu, mimo licznych pożarów i modernizacji, ocalało kilka takich obiektów. Najstarsza z zachowanych chat to budynek zrębowy, wzniesiony z modrzewiowych bali, kryty gontem. Znajduje się przy bocznej uliczce w dzielnicy Królówka, niedaleko dawnego traktu wiodącego do Mikołowa. Eksperci datują jej powstanie na około 1780 rok, co czyni ją najstarszym zachowanym domem mieszkalnym w mieście.

Architektura i tajemnice konstrukcji sprzed 250 lat

Chata, o której mowa, to typowy przykład śląskiego domu przysłupowego – konstrukcji, która łączy w sobie elementy drewniane i murowane. W tym wypadku dominuje jednak drewno: potężne, ręcznie ciosane belki łączone są na jaskółczy ogon, a szpary wypełniono gliną i mchem. Charakterystyczny jest układ pomieszczeń: sień przelotowa, izba czarna z otwartym paleniskiem oraz alkierz. To właśnie w tej chacie, jeszcze w XIX wieku, mieszkały trzy pokolenia rodziny chłopskiej, która trudniła się tkactwem i uprawą ziemi.

  • Dach i pokrycie: Oryginalny gont osikowy, częściowo wymieniony w latach 60. XX wieku, ale zachowujący dawny profil. Kąt nachylenia dachu (45 stopni) jest typowy dla regionu.
  • Wnętrze: Zachował się gliniany piec chlebowy oraz oryginalne, dwuskrzydłowe drzwi z kutymi zawiasami. W izbie czarnej widać ślady sadzy – to dowód na to, że przez wiele lat gotowano tu na otwartym ogniu.
  • Otoczenie: Chata stoi na kamiennej podmurówce, a wokół niej znajdują się resztki starej studni z żurawiem oraz kamienny krzyż przydrożny z 1812 roku.

Co ciekawe, budynek przez dziesięciolecia był zamieszkany, co uchroniło go przed dewastacją. Dopiero w latach 90. ostatni lokatorzy wyprowadzili się, a chata przeszła w ręce prywatne. Obecnie właściciele starają się o wpis do rejestru zabytków, co pozwoliłoby na pozyskanie funduszy na kompleksowy remont.

Dlaczego warto ocalić tę chatę i jak ją znaleźć?

Najstarsza chata śląska w Orzeszu to nie tylko atrakcja dla pasjonatów historii, ale także żywa lekcja budownictwa sprzed wieków. W dobie betonu i blachy dachowej takie obiekty są bezcennym świadectwem tożsamości regionu. Niestety, drewniane konstrukcje niszczeją szybciej niż murowane – wilgoć, grzyby i brak regularnej konserwacji sprawiają, że każdy rok może być ostatnim dla tego zabytku. Miejski konserwator zabytków w Orzeszu podkreśla, że chata jest jednym z zaledwie trzech zachowanych domów drewnianych z XVIII wieku w całym powiecie mikołowskim.

Dla turystów i mieszkańców dotarcie do chaty nie jest trudne, ale wymaga wiedzy. Znajduje się przy ulicy Leśnej 12 (wjazd od ulicy Głównej w Królówce), na prywatnej posesji, widoczna zza płotu. Nie jest udostępniona do zwiedzania wewnątrz, ale jej bryłę i detale architektoniczne można podziwiać z zewnątrz. Warto zabrać ze sobą lornetkę, by dostrzec rzeźbione zdobienia nad oknami – tzw. "śląskie serca", które miały chronić domowników przed złymi mocami. Lokalni społecznicy planują utworzenie wokół chaty małej ścieżki edukacyjnej z tablicami informacyjnymi, co mogłoby nastąpić już w przyszłym roku.

Pamiętajmy, że ochrona takich miejsc to nasz wspólny obowiązek. Zanim więc wybierzemy się na spacer po Orzeszu, warto zajrzeć w mniej uczęszczane zakątki. Być może właśnie tam, w ciszy i zieleni, czeka na odkrycie najstarsza chata, która opowiada historię Śląska zapisaną w drewnie, glinie i kamieniu.

Udostępnij:

Czytaj dalej

Kultura

Jak nie zgubić się w średniowiecznym labiryncie? Poradnik dla odkrywców starych miast

1. Tradycyjne metody – orientuj się w terenie bez elektroniki Wąskie, kręte uliczki starego miasta potrafią zdezorientować nawet wprawnego podróżnika. Zanim sięgniesz po smartfona, spójrz w górę. Większość średniowiecznych lokacji projektowano w oparciu o dominanty architektonicz

Sport

Historia lokalnych hut i stalowni w pigułce

Początki hutnictwa na Śląsku Hutnictwo na Śląsku ma swoje korzenie w średniowieczu, kiedy to lokalne złoża rud żelaza i bogate lasy dostarczające węgla drzewnego umożliwiły rozwój prymitywnych dymarek. Pierwsze wzmianki o kuźnicach pochodzą z XIII wieku, a w kolejnych stuleciach

Biznes

Rzemiosło z duszą. Gdzie na Śląsku i w okolicy szukać prawdziwego rękodzieła artystycznego?

Od industrialnej tradycji do artystycznego detalu Śląsk od dekad kojarzy się przede wszystkim z przemysłem, hutami i kopalniami. Jednak w cieniu wielkich pieców i maszyn od zawsze kwitło rzemiosło artystyczne, które dziś przeżywa swój renesans. Mieszkańcy regionu coraz częściej p

Kultura

Tajemnice podwórek w ścisłym centrum – między kamienicą a historią

Architektoniczne dziedzictwo ukryte w podwórzach Podwórka ścisłego centrum śląskich miast, takich jak Katowice, Bytom czy Gliwice, to często niedoceniane skarbnice architektury. Wchodząc w bramę kamienicy, przenosimy się w czasie – zgiełk ulicy cichnie, a przed oczami pojawiają s

Sport

Familoki – geneza i architektura śląskich domów robotniczych

Skąd się wzięły familoki? Familoki, charakterystyczne dla Górnego Śląska wielorodzinne domy robotnicze, powstały w drugiej połowie XIX wieku jako odpowiedź na gwałtowny rozwój przemysłu wydobywczego i hutniczego. Wraz z napływem setek tysięcy ludzi do kopalń i hut konieczne stało

Biznes

Dziesięć nietuzinkowych ogrodów działkowych i jak je zwiedzać

Ogrody z duszą: artystyczne, ekologiczne i społeczne Polskie ogrody działkowe przestają być kojarzone wyłącznie z równymi rzędami warzyw i klasycznymi altankami. Coraz częściej stają się przestrzenią wyrazu artystycznego, eksperymentów ekologicznych oraz integracji sąsiedzkiej. P