Początki przemysłu koksowniczego w Dąbrowie Górniczej
Dąbrowa Górnicza od XIX wieku związana jest z przemysłem ciężkim, a szczególnie z hutnictwem i górnictwem. Koksownictwo stanowiło naturalne uzupełnienie tych gałęzi – koks był niezbędny do produkcji surówki w wielkich piecach. Pierwsze piece koksownicze na terenie miasta pojawiły się już w połowie XIX stulecia przy Hucie Bankowej, założonej w 1834 roku. Początkowo były to proste piece słupowe, w których wypalano węgiel w prymitywnych warunkach. Z czasem, wraz z rozwojem technologii i wzrostem zapotrzebowania, w Dąbrowie zaczęto budować nowocześniejsze baterie koksownicze. Na przełomie XIX i XX wieku działały tu m.in. koksownie „Książę” i „Huta Bankowa”, które dostarczały koks nie tylko lokalnym hutom, ale także na eksport do Prus i Austro-Węgier. Okres międzywojenny przyniósł dalszą modernizację, jednak prawdziwy przełom nastąpił dopiero po II wojnie światowej.
Koksownia „Przyjaźń” – symbol socjalistycznej industrializacji
W latach 70. XX wieku, w ramach planu gospodarczego PRL, zdecydowano o budowie w Dąbrowie Górniczej jednej z największych koksowni w Europie. Obiekt otrzymał nazwę „Przyjaźń” – ideologiczne nawiązanie do współpracy z ZSRR, skąd sprowadzano część technologii. Budowa ruszyła w 1972 roku, a pierwsze baterie uruchomiono w 1975. Koksownia zaprojektowana została na 2,5 mln ton koksu rocznie, co czyniło ją gigantem w skali kontynentu. Zastosowano w niej pionierskie wówczas rozwiązania: zamknięty obieg wody, odzysk ciepła oraz systemy odpylania. Przez kolejne 15 lat zakład pracował pełną mocą, zatrudniając ponad 3 tysiące pracowników. Koks trafiał głównie do hut w Zagłębiu Dąbrowskim i na Górnym Śląsku, ale także na eksport do Czechosłowacji, NRD i Węgier. Dla Dąbrowy Górniczej koksownia stała się symbolem nowoczesności i motorem napędowym lokalnej gospodarki.
Współczesność i przyszłość koksowni w Dąbrowie Górniczej
Po transformacji ustrojowej w 1989 roku koksownia „Przyjaźń” – przemianowana na Koksownię Dąbrowa Górnicza – musiała zmierzyć się z wyzwaniami rynkowymi. Spadek popytu, rosnące koszty energii i konieczność dostosowania do norm środowiskowych wymusiły restrukturyzację. W 2004 roku zakład został przejęty przez koncern ArcelorMittal Poland i od tego czasu przechodzi systematyczną modernizację. Dziś koksownia w Dąbrowie Górniczej to jeden z najnowocześniejszych tego typu obiektów w kraju. Posiada 5 baterii koksowniczych o łącznej zdolności produkcyjnej około 1,5 mln ton koksu rocznie. Wśród najważniejszych inwestycji ostatnich lat wymienić można:
- budowę nowej baterii koksowniczej nr 5 (oddana w 2015 roku) z zamkniętym systemem chłodzenia i odsiarczaniem gazu koksowniczego;
- instalację odazotowania i odpylania spalin, spełniającą normy unijne;
- modernizację sortowni i systemu transportu węgla;
- wdrożenie systemów zarządzania energią i redukcji emisji CO₂.
Obecnie koks produkowany w Dąbrowie Górniczej trafia przede wszystkim do hut ArcelorMittal w Polsce i Europie, a także do odbiorców w Niemczech, Austrii i Czechach. Koksownia pozostaje ważnym pracodawcą – zatrudnia około 1,2 tys. osób, a pośrednio daje pracę setkom firm kooperujących. Perspektywy rozwoju wiążą się z transformacją energetyczną i dekarbonizacją hutnictwa. W planach jest m.in. budowa instalacji do wychwytywania i magazynowania dwutlenku węgla (CCS) oraz wykorzystania gazu koksowniczego do produkcji wodoru. Dąbrowska koksownia, choć ma już prawie 50 lat, wciąż odgrywa kluczową rolę w przemysłowym krajobrazie miasta i całego regionu.